W 1814 roku postrzygacz sukna Valentin Jankowski kupił od Gottlieba Traugotta Schrötera piętrowy dom w Bielsku na Dolnym Przedmieściu przy obecnym placu Smolki 4. Na zapleczu budynku w oficynie przez kilka lat Jankowski prowadził działalność gospodarczą. W 1825 roku nabył należący do sąsiada Gottfrieda Nitscha dom z rozległym ogrodem graniczącym od południa z ogrodem zamkowym. Rok później w miejscu tym wybudował piętrowy budynek, w którym otworzył zakład apretury wyposażony w pierwszą w Bielsku maszynę parową. W latach trzydziestych XIX wieku Jankowski prowadził wraz z postrzygaczem Wilhelmem Häuslerem zakład apretury sukna Jankowski & Häusler, w którym po raz pierwszy w Bielsku zastosowano proces tzw. suchej dekatury za pomocą pary.
Fabryka Jankowskich – W głębi widoczne wozy na obecnym placu Fabrycznym oraz zabudowania fabryki Jankowskich. Wjazd na plac odbywał się ulicą Wąską przez prześwit w kamieniczce przy placu Smolki. Kamieniczkę z sienią przejazdową wyburzono po II wojnie światowej. Źródło: Katalog materiałów Karol Jankowski i Syn – Fabryka sukna. Bielsko 1938.
Po śmierci Valentina w 1843 roku firmę przejął jego syn Karl Theodor, który rozbudował fabrykę oraz unowocześnił park maszynowy. W 1862 roku wzdłuż zachodniej granicy nieruchomości wybudował nowy dwupiętrowy budynek fabryczny. Projekt budynku wykonał bialski architekt i budowniczy Emanuel Rost. Po śmierci Karla w 1898 roku fabrykę przejął jego syn Karl junior, który samodzielnie przez dziesięć lat prowadził zakład apretury. W ramach rozbudowy parku maszynowego Karl zainstalował m.in. nowe pralnice do wełny i tkanin, postrzygarki, prasy nieckowe. Zakład zatrudniał wówczas około 90 robotników.
fot. Zachodnia pierzeja pl. Fabrycznego – fragment zabudowań dawnej fabryki Jankowskich w 2025 r. W rogu na styku budynków widoczna brama przejazdowa na dziedziniec fabryczny.
Kolejnym właścicielem rodzinnej fabryki został syn Karla juniora Kurt. Około 1912 roku Kurt nadbudował dwa piętra do parterowego budynku z portiernią stanowiącego zachodnią pierzeję obecnego placu Fabrycznego, pozyskując w ten sposób nowe pomieszczenia produkcyjne. Budynek posiadał obszerną bramę przejazdową na dziedziniec fabryczny. W 1914 roku zakład apretury przekształcono w fabrykę sukna. Po wybuch I wojny światowej fabrykę zmilitaryzowano, a jej produkcję przestawiono na wytwarzanie materiałów dla armii austro-węgierskiej. W latach powojennych brak surowców, ograniczenie eksportu oraz mały popyt na drogie, wysokiej jakości tkaniny wełniane przełożyły się na słabą kondycję finansową firmy. Pozyskanie przez Jankowskiego w 1920 roku wspólnika w osobie pochodzącego z Brna przedsiębiorcy Bruno Jellinka dało nadzieję na dalszy jej rozwój. Jellinek wniósł znaczny kapitał, co pozwoliło na powiększenie parku maszynowego o 40 nowych krosien tkackich i kolejne inwestycje budowlane. Wybudowano m.in. nowoczesny, dwupiętrowy budynek administracyjny z poddaszem i obszerną sienią przejazdową wiodącą na południowy dziedziniec zakładu. W 1927 roku fabryka zatrudniała 256 robotników.
fot. Fabryka Jankowskich – budynek administracyjny z poddaszem i sienią przejazdową. Źródło: Katalog materiałów Karol Jankowski i Syn – Fabryka sukna. Bielsko 1938.
W 1931 roku po załamaniu się eksportu w związku ze światowym kryzysem gospodarczym oraz ze względu niewypłacalność krajowych odbiorców firma podjęła decyzję o stworzeniu sieci własnych sklepów detalicznych. Bardzo szybko liczba sklepów działających w większych miastach Polski wzrosła do ponad dwudziestu. W sklepach sprzedawano wyłącznie własne wyroby. Nowoczesny park maszynowy, efektowne wzornictwo, wysoka jakość tkanin i reklama umożliwiły fabryce w drugiej połowie lat trzydziestych osiągnięcie stosunkowo wysokiego poziomu produkcji.
Druk reklamowy fabryki Jankowskich. Źródło: Piotr Kenig, Z historii bielskiej wełny, Fundacja Ludzie-Innowacje-Design, Projekt Arting 2020.
Znaczna jej część eksportowana była do Argentyny, Jugosławii, Szwecji, Iranu i Austrii. Firma posiadała zagraniczne przedstawicielstwa w Amsterdamie, Belgradzie, Bejrucie, Budapeszcie, Buenos Aires, Rydze, Sztokholmie, Teheranie i Wiedniu. O uznaniu jakości produktów świadczy również fakt, że w 1936 roku na olimpiadzie w Berlinie polska reprezentacja lekkoatletów wystąpiła w ubraniach z tkanin wyprodukowanych w fabryce Jankowskiego. W tym samym roku firma założyła własną hodowlę owiec w Olszówce, gdzie zbudowano nowoczesną owczarnię.
fot. Polska drużyna olimpijska lekkoatletyczna w garniturach z materiałów wyprodukowanych w fabryce Jankowskich. Źródło: Katalog materiałów Karol Jankowski i Syn – Fabryka sukna. Bielsko 1938.
W sierpniu 1939 roku Bruno Jellinek, z powodu żydowskiego pochodzenia opuścił Bielsko i wyjechał do Argentyny. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Bielska, Kurt Jankowski zadeklarował austriackie pochodzenie i zachował fabrykę. W okresie okupacji działalność fabryki oparta była o produkcję sukien mundurowych i koców dla armii niemieckiej, kolei i policji. Kurt Jankowski wyjechał z Bielska w styczniu 1945 roku i pozostałe lata życia spędził w Austrii. Fabrykę przy placu Fabrycznym w 1948 roku znacjonalizowano, a dwa lata później nadano jej nazwę Zakładów Przemysłu Wełnianego im. Józefa Magi w Bielsku.
fot. Hale fabryczne dawnej fabryki Jankowskich w 2025 r. – widok od strony ul. Bohaterów Warszawy.